Επιμέλεια : Δημήτρης Καραγεωργίου

 Ο ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΠΙΡΙ-ΡΕΗΣ

Το Νοέμβριο του 1929 και ενώ γινόταν ανακαίνιση στο μουσείο Τοπ-Καπί της Κωνσταντινούπολης, ανακαλύφθηκαν μερικά παλαιά χειρόγραφα, ξεχασμένα από αιώνες. Μεταξύ αυτών κι ένας ναυτικός χάρτης, που σχεδιάστηκε επάνω σε δέρμα γαζέλας το 1513 από τον τότε Οθωμανό ναύαρχο Πίρι Ρέης, Απεικόνιζε τη δυτική ακτή της Αφρικής, την ανατολική ακτή της Νοτίου Αμερικής και τη βόρεια ακτή της Ανταρκτικής. Δηλαδή σύμφωνα με τις σημερινές συντεταγμένες, εκτείνεται από τις 15 έως τις 82 μοίρες νότιο γεωγραφικό πλάτος και από Ο έως 70 μοίρες δυτικό γεωγραφικό μήκος. Σχεδιασμένος με μελάνια πολλών χρωμάτων και με τη μέθοδο αζιμουθιακής προβολής των ίσων αποστάσεων, που χρησιμοποιούμε σήμερα, η οποία χρειάζεται βαθιές γνώσεις σφαιρικής τριγωνομετρίας. Ήταν πιθανότατα σχισμένος από μεγαλύτερο κομμάτι, που όπως φαίνεται αποτελούσε παγκόσμιο χάρτη.

Κίνησε στην αρχή το ενδιαφέρον των Ιστορικών. Μετά άρχισαν τα καυτά ερωτήματα. Το 1931 ξεκίνησαν οι έρευνες από ειδικούς επιστήμονες και η ανακάλυψη αυτή πήρε διεθνή φήμη. Ένας αξιωματικός του τουρκικού ναυτικού έστειλε το δέρμα στο γραφείο υδρογραφικών μελετών του αμερικανικού ναυτικού. Απάντηση: Ο χάρτης είναι γνήσιος και απόλυτα ακριβής Ο μόνος τρόπος όμως που θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μία τέτοια χαρτογράφηση είναι μέσω αεροφωτογραφιών. Περίπου το ίδιο ήταν το αποτέλεσμα των ερευνών του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης. Δηλαδή ότι το δέρμα και τα μελάνια ήταν πράγματι του 1500. Αλλά το απαιτούμενο επίπεδο γνώσεων, δηλαδή σφαιρικής τριγωνομετρίας, λογαρίθμων, καμπυλότητας της Γης και προβολικών μεθόδων, δεν υπήρχε τότε.

Οι έρευνες συνεχίστηκαν. Η αεροφωτογράφιση της Ανταρκτικής άρχισε το 1946 και συνεχίζεται ακόμη με τη βοήθεια δορυφόρων. Μία βρετανό-σουηδική αποστολή το 1949 έκανε για πρώτη φορά μία δοκιμή «Σεισμικού προφίλ» με υπερήχους, από την επιφάνεια του πάγου. Το SONAR έδειξε ένα μικρό κομμάτι της ακτογραμμής, Απεδείχθη ότι ταιριάζει τέλεια με τον χάρτη του 1513 και έμειναν όλοι άφωνοι. Κανένα σχόλιο. Υπάρχουν ακόμη παράλια της Ανταρκτικής που δεν έχουν χαρτογραφηθεί, παρ' όλα τα τεχνικά μέσα που διαθέτει η ανθρωπότητα σήμερα. Είναι περιοχές που καλύπτονται από παχύ στρώμα πάγου, σε ύψος περισσότερο των δύο χιλιάδων μέτρων. Εξακολουθούν οι προσπάθειες κάθε πολικό «καλοκαίρι» από τεχνικούς και επιστήμονες όλων των κρατών.

Όταν ήμουν στην Ανταρκτική, το 1956 για φαλαινοθηρία, οι Αυστραλοί, Αμερικανοί και Νεοζηλανδοί έκαναν παρόμοιες μετρήσεις, σε συνδυασμό με παγοτρήσεις και αεροφωτογραφίες, Όλα τ' αποτελέσματα συμφωνούσαν απόλυτα με τον παμπάλαιο
εκείνο χάρτη. Διατηρώ ακόμη στη βιβλιοθήκη μου ένα χάρτη που μου έδωσαν οι Αμερικανοί όταν προετοιμαζόμουν, ως αξιωματικός
ναυτίλος, για το ταξίδι στο νότιο παγωμένο ωκεανό. Τον απέκτησα κατόπιν επιμονής το 1955 στη Βαλτιμόρη. Είναι της Υδρογραφικής Υπηρεσίας, έκδοσης 1955, δηλαδή 442 χρόνια μετά από τον Πίρι Ρέης. Ίδια προβολή: Αζιμουθιακή των ίσων αποστάσεων, με
κέντρο το νότιο πόλο και κλίμακα 1 προς 11.250.000. Με πολύ ζωηρά γράμματα έχει επάνω μία προειδοποίηση: «Προσοχή: Οι
ακτογραμμές αυτού του χάρτη παράγονται από τις αξιόπιστες πληροφορίες που υπάρχουν διεθνώς, οι οποίες όμως σε πολλές
περιπτώσεις κρίνονται ανεπαρκείς για την ακριβή απεικόνιση των ακτών και των υφάλων. Ωξ εκ τούτου, οι ναυτίλοι προειδοποιούνται να μην περιμένουν απόλυτη συμφωνία του χάρτη με τις παρατηρήσεις που πιθανόν να κάνουν οι ίδιοι επί τόπου».

Όσα σημεία της ακτογραμμής έχουν ανακαλυφθεί με παγοτρήσεις η με SONAR, σχεδιάζονται με συνεχόμενη μαύρη γραμμή. Οι ακτογραμμές που βρίσκονται ακόμη σε αμφιβολία, σχεδιάζονται με γαλάζιες στίξεις. Απ' ότι βλέπω οι αμφιβολίες φθάνουν περίπου στο 80%. Αντιλαμβάνεται κανείς την αξία του χάρτη του 1513 στον οποίο δεν περιέχεται καμία ανακρίβεια. Η επίσημη άποψη της Γεωφυσικής είναι πως οι πάγοι της Ανταρκτικής έχουν ηλικία ενός εκατομμυρίου ετών. Πρόσφατα όμως ορισμένοι παγετωνολόγοι συμπεραίνουν ότι το παχύτατο στρώμα πάγου εκεί, σχηματίσθηκε πριν από 11.000 χρόνια. Αυτό δεν το δέχονται πολλοί διαπρεπείς επιστήμονες. Ας πούμε όμως ότι έτσι έγινε.

Το ερώτημα βέβαια παραμένει: Ποιός είδε και χαρτογράφησε τα μέρη εκείνα πριν από 11 αιώνες; Όλοι οι ιστορικοί λέγουν ότι οι πρώτοι πολιτισμοί ξεκίνησαν πριν από τουλάχιστον 50 αιώνες. Επίμονες μελέτες έκανε ο καθηγητής C.H. HAPGOOD, από το ΚΕΕΝΕ του NEW HAMPSHIRE, ο οποίος ύστερα από μακρόχρόνιες έρευνα; σε αυτό το χάρτη, τον έστειλε στα εργαστήρια και τους ειδικούς χαρτογράφους της αμερικανικής αεροπορίας. Δημοσιεύθηκε η απάντηση τους στις 6 Ιουλίου 1960. Αναγνωρίζουν τη γνησιότητα και την ακρίβεια των στοιχείων του χάρτη αλλά γράφουν ότι: «Δεν έχουμε καμία ιδέα πώς θα μπορούσαν να συμβιβαστούν τα δεδομένα του χάρτη με το υποτιθέμενο επίπεδο γεωγραφικών, αστρονομικών και μαθηματικών γνώσεων του 1513». Εδώ ξεκινά μία παλαιοκαινούργια θεωρία.

Σε διάφορα θέματα, υπάρχουν ενδείξεις αλλά και αποδείξεις ανεπτυγμένης τεχνολογίας και υψηλού επιπέδου γνώσεων στο μακρινό παρελθόν. Όλα αυτά μαζί, δίνουν αξιοπιστία στις υποθέσεις για την ύπαρξη ενός πολύ προχωρημένου άγνωστου πολιτισμού, πριν από την κλασική ιστορία που παραδεχόμαστε σήμερα. Οι ερευνητές κατά καιρούς έχουν απορρίψει αυτές τις θεωρίες λόγω της «έλλειψης αποδείξεων». Για ποια έλλειψη αποδείξεων μιλάμε όμως, τι στιγμή που έχουμε στα χέρια μας όλες αυτές που δεν μπορεί να αγνοηθούν; Πολλοί μελετητές σήμερα επιμένουν πως είναι αναγκαία η επανεξέταση των ανεξήγητων με καθαρό μυαλό και χωρίς αφοσίωση στις προκαταλήψεις. Είναι κακό να παραδεχθούμε ότι στα βάθη των χρόνων κάποιοι, άγνωστοι σ' εμάς, είχαν στη διάθεση τους γνώσεις της σύγχρονής μας επoxής; Εξάλλου πολλοί είναι εκείνοι που δέχονται ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται. Αναλογίζομαι κάποτε: Μήπως τα αναπάντητα ερωτήματα οφείλονται σε κενά των γνώσεών μας. Είναι αρκετά αυτά που δεν συμφωνούν με την αυστηρή λογική η τουλάχιστον με τα συμπεράσματα της επιστήμης. Θυμήθηκα εκείνο το αξέχαστο που είπε κάποτε ο JOHN Β. PRIESTLEY, συγγραφέας και εκφωνητής του BBC, σ ένα ξέσπασμα αγανάκτησης: «Υπάρχει μια επικίνδυνη τάση να υποθέτουμε ότι μερικές ερωτήσεις που η επιστήμη αδυνατεί να απαντήσει, δεν πρέπει να γίνονται καθόλου». Γιατί;

Πιστό και μάλιστα έγχρωμο αντίγραφο αυτού του χάρτη έπιασα μόνο μία φορά στα χέρια μου το 1967.'Ηταν μία θαυμάσια REPRODUCTION, δηλαδή αναπαραγωγή του αυθεντικού, της οποίας οι λεπτομέρειας προκαλούσαν κατάπληξη. Δυστυχώς δεν ήταν δική μου. Ανήκε στην πλοιοκτήτρια εταιρεία και θα γινόταν ένα μεγάλο κάδρο για να διακοσμήσει το κεντρικό κλιμακοστάσιο του πετρελαιοφόρου ΤΙΝΑ ONASSIS, του οποίου τότε ήμουν Πλοίαρχος. Όταν μου έφεραν την αναπαραγωγή του χάρτη στο βαπόρι, τον πήγα αμέσως στην αίθουσα χαρτών και τον μελέτησα προσεκτικά. Ήταν και σχετικά πρόσφατο το εξάμηνο φαλαινοθηρίας, που είχα εργασθεί στην Ανταρκτική και θυμόμουν τέλεια τις λεπτομέρειες. Για περισσότερη ενημέρωση έβγαλα και τους νεότερους χάρτες του αγγλικού ναυαρχείου, που είχαμε στην χαρτοθήκη. Το πρωτότυπό του, όπως είπαμε, είχε σχεδιαστεί το έτος 1513.

Παρουσίαζε το κάτω μέρος της Νοτίου Αμερικής και ένα αρκετά μεγάλο τμήμα της Ανταρκτικής, από εκεί που περνά, στην εποχή μας, ο μεσημβρινός του Γκρήνουιτς μέχρι τη σημερινή θάλασσα Αμούνδσεν. Κατακορύφως εκτεινόταν από 15 έως 82 μοίρες νότιο
γεωγραφικό πλάτος. Το τονίζω αυτό γιατί οι σημερινές συντεταγμένες γεωγραφικού μήκους έχουν αλλάξει. Το 1500 ως πρώτος μεσημβρινός θεωρείτο ο διερχόμενος από τη νήσο Χιέρρο των Καναρίων, που σήμερα λογίζεται ως 18 μοίρες δυτικός. Οι συντεταγμένες του χάρτη που εξετάζουμε, ως προς τη χάραξη των παραλλήλων και μεσημβρινών, συμφωνούν απολύτως και με τον
κανόνα της σφαιρικής τριγωνομετρίας που ορίζει: «Τα γεωγραφικά μήκη αλλάζουν ανάλογα με την τιμή του συνημιτόνου του
γεωγραφικού πλάτους». Να δώσουμε ένα παράδειγμα: Το μήκος μιας μοίρας γεωγραφικού μήκους, στον Ισημερινό είναι 111.464
μέτρα. Ενώ στον 38 παράλληλο είναι 87.835 μέτρα και στον 80 παράλληλο είναι 19.356 μέτρα. Το συνημίτονο των Ο μοιρών είναι
1,00000, ενώ των 38 μοιρών είναι 0,78801 και των 80 μοιρών είναι 0,17366. Και έχουμε:

0 μοίρες = 111.464 χ 1 = 111.464 μέτρα

38 μοίρες = 111.464 χ 0,78801 = 87.835 μέτρα
80 μοίρες = 111.464 χ 0,17366 = 19.356 μέτρα

Πώς τα ήξερε όλα αυτά, ο Πίρι Ρέης, πριν από περίπου πέντε Αιώνες; Επιπλέον μία άλλη ιδιομορφία του αινίγματος είναι ότι
οι χάρτες του 1500 είχαν ως κορυφή την Ιερουσαλήμ. Δηλαδή στην επάνω πλευρά του χάρτη ήταν πάντα η Ανατολή. Ενώ ο
χάρτης του Πίρι Ρέης έχει επάνω τον Βορρά, όπως τον έχουν όλοι οι σημερινοί χάρτες.

Ναυτικοί χάρτες υπήρχαν από αρχαιοτάτων εποχών, αλλά όχι στη μορφή που τους ξέρουμε στα χρόνια μας. Κατ' αρχήν πρέπει να ήταν ... προφορικοί. Δηλαδή από στόμα σε στόμα πληροφορίες για το πώς, αναχωρώντας κάποιος από το τάδε μέρος και διανύοντας μια απόσταση στη θάλασσα, θα μπορούσε να φθάσει σε άλλο τόπο. Τα πάντα αφορούσαν μόνο ημερήσια ταξίδια. Με διάφορα σημάδια. Κάποιο ψηλό βουνό, ένα ακρωτήριο, ένα νησάκι που μόλις το περάσεις θα πρέπει να στρίψεις προς τον πρωινό Ήλιο και τέτοια. Όλα τα ταξίδια των πανάρχαιων ήταν ακτοπλοϊκά. Οι πρώτοι χάρτες που σχεδιάστηκαν, στα ελληνικά, ονομάζονταν Πορτολάνοι. Ήταν περισσότερο σχέδια λιμανιών και στα περιθώρια είχαν διάφορες περιγραφές και πληροφορίες. Χάρτης της Μεσογείου σχεδιάστηκε από τους Φοίνικες. Σε αυτόν αναφέρεται ο Πτολεμαίος που μετέπειτα πραγματοποίησε κι εκείνος έναν δικό του, της ίδιας περιοχής γύρω στο 150 μ.Χ, Υπάρχουν αρκετά πιστά αντίγραφα παλαιών χαρτών, από τα οποία είδα και ξεχώρισα μία έκδοση της Πίζας γύρω στο 1300 μ.Χ. Επίσης, μετά τις μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις, μία ισπανική έκδοση του Χουάν ντε λα Κόζα του 1500, ολλανδέζικους του 170υ αιώνα και αγγλικούς του 18ου αιώνα. Όλοι αυτοί οι χάρτες σήμερα έχουν αξία μόνο ως αντίκες. Απέχουν πολύ από την πραγματικότητα.

Ο διάσημος CARTESIUS εις τον «Λόγον περί μεθόδου» δια¬τυπώνει το δεύτερο μεθοδικό κανόνα ως εξής: «Να αναλύουμε τα δύσκολα προβλήματα σε επιμέρους τμήματα, ώστε η λύση τους να γίνεται πιο εύκολη». Ας κάνουμε λοιπόν μία ανασκόπηση στην κατάσταση που επικρατούσε, όσον αφορά τις γεωγραφικές ανακαλύψεις και τις κλιμακωτές προόδους της επιστήμης. Θα είναι ένας καθρέπτης για να καταλάβουμε πού βρισκόταν ο Πίρι Ρέης. Είχε προηγηθεί ο Χριστόφορος Κολόμβος, που ξεκινώντας από το ακρωτήριο PALOS, έφθασε στις σημερινές Μπαχάμες και αποβιβάσθηκε στο νησάκι SAN SALVADOR, στις 13 Οκτωβρίου 1492. Στη συνέχεια και σε τρία διαδοχικά ταξίδια ανακάλυψε την Κούβα, την Ισπανιόλα, το Τρινιντάτ, το Πουέρτο Ρίκο, την Τζαμάικα, και τη Μαρτινίκα. Όλα αυτά είναι νησιά της Καραϊβικής θάλασσας. Ποτέ δεν πάτησε τα εδάφη της Βορείου Αμερικής, ενώ μόνο μία φορά είδε τη νότιο-αμερικανική ήπειρο από μακριά, τη χερσόνησο PARIA της σημερινής Βενεζουέλας. Νόμισε όμως πως ήταν κάποιο νησί και το προσπέρασε. Από το ημερολόγιό του συμπεραίνουμε ότι θεωρούσε τη Γη στρογγυλή, αλλά σε σχήμα αχλαδιού. Γράφει επίσης «Καμία γνώση μαθηματικών, αστρονομίας ή πληροφορίες από παλαιότερο χάρτη, δεν είχα. Ό,τι πέτυχα ήταν αποτέλεσμα της πίστης μου, πως αν πλεύσω προς τη δύση, θα φθάσω στην Ασία». Αυτός ο λόγος τον έκανε να ακολουθεί συνεχώς τον τριακοστό βόρειο παράλληλο. Εξάλλου το ότι είναι πλάνη να νομίζουμε πως χαρτογράφησε τις στεριές που ανακάλυψε, αποδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν μπορούσε ποτέ να υπολογίσει το γεωγραφικό μήκος.

Το γράφω αυτό γιατί αρκετοί έχουν πει έως τώρα, πως ο Πίρι Ρέης βρήκε και χρησιμοποίησε χάρτες του Κολόμβου. Άλλη μια απόδειξη της άγνοιας που υπήρχε τότε, είναι πως ο Χριστόφορος δεν είχε ιδέα της μαγνητικής απόκλισης. Να συνεχίσουμε, με αυτούς που προηγήθηκαν του Πίρι Ρέης χρονολογικά. Σειρά τώρα έχει ο JOHN CABOT που ξεκινώντας από την Αγγλία έφθασε στη Νέα Γη το 1497. Επίσης ανακάλυψε τις νοτιο-ανατολικές ακτές της Γροιλανδίας. Δεν έκαμε όμως κι αυτός καμία χαρτογράφηση. Μόνο περιγραφές και σημειώσεις άφησε.

Το 1499 ο Ιταλός Αμέρικο Βεσπούτσι έλαβε μέρος ως ναυτίλος σε μία ισπανική εξερευνητική αποστολή, υπό την πλοιαρχία του ALONSO OJEDA. Έκαναν το γύρο του σημερινού κόλπου του Μεξικού. Σε μια δεύτερη αποστολή, με τους Πορτογάλους, ανακάλυψε το RlO DE JANEIRO και τον ποταμό ΙΑ ΡΙΑΤΑ. Επέστρεψε το 1502 στη Λισσαβώνα. Από τότε δεν ξαναταξίδευψε. 'Ηταν όμως ο πρώτος που κατάλαβε ότι οι χώρες που ανακάλυψε αποτελούσαν ένα Νέο Κόσμο, και όχι τις ασιατικές ακτές. Το 1507 ο Γερμανός χαρτογράφος MARTIN WALΤΖΕΜϋLLΕR πραγματοποίησε τον πρώτο παγκόσμιο Χάρτη της εποχής εκείνης. Κάλεσε τον Αμέρικο στο σπίτι του, στην Αλσατία, για να του περιγράψει διάφορα σημεία που είχε δει ο ίδιος. Τότε έγραψε για πρώτη φορά και την ονομασία «Χώρα του Αμέρικο», στην Νότια Αμερική. Περιεργάσθηκα ακόμη μία αναπαραγωγή, αυτού του παγκόσμιου χάρτη, πιστό αντίγραφο, στη δημόσια βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης. Όπως την κοίταξα, με το μάτι του ναυτίλου, δεν μου άρεσε. Δεν είχε ούτε κατά το ελάχιστο τα απαραίτητα στοιχεία που χρειάζονται για ένα ταξίδι. Ο Πίρι Ρέης παραμένει ασύγκριτος. Ακολουθεί ο PEDRO Α. CABRAL, Πορτογάλος, ο οποίος στις 22 Απριλίου 1500 αποβιβάσθηκε στις ακτές της σημερινής Βραζιλίας, στο ύψος του Σαλβαντόρ. Από εκεί, πάλι σαν πιο γνωστικός, έβαλε πλώρη προς ανατολάς και παρακάμπτοντας το ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας έφθασε στις Ινδίες και φόρτωσε μπαχαρικά.

Καιρός να συνεχίσουμε την ανασκόπηση στην κατάσταση που επικρατούσε μετά το 1513. Το νότιο άκρο της Νοτίου Αμερικής
εξερεύνησαν και μισο - χαρτογράφησαν χωρίς γεωγραφικές συντεταγμένες και σχεδόν χωρίς προσανατολισμό και βεβαίως χωρίς
κλίμακα: Πρώτος ο Πορτογάλος FERDINAND MAGELLAN. Στο ταξίδι του που ήταν ο πρώτοις γύρος της Γης, στις 21 Οκτωβρίου 1520, ανακάλυψε το στενό που φέρει τ' όνομά του. Χρειάσθηκε 38 ημερόνυχτα για να το περάσει. Άλλη μία πρόοδος, έγινε το 1568.
Ο Μερκάτωρ τελειοποίησε τη μέθοδο της κυλινδρικής προβολής. Ήταν η αρχή της σύγχρονης γεωγράφησης. Και φθάνουμε στον
Άγγλο κουρσάρο και μετέπειτα ναύαρχο FRANCIS DRAΚE. Τον Αύγουστο του 1578 πέρασε και μισο- χαρτογράφησε τα στενά του
Μαγγελάνου. Αργότερα εξερεύνησε τη Γη του Πυρός και ήταν ο πρώτος που παρέκαμψε το ακρωτήριο HORN.

Τέλος, δυο λόγια για την έκτη ήπειρο που είναι αποτυπωμένη με εξαιρετική ακρίβεια στο χάρτη του Πίρι Ρέης Ο πρώτος που πέρασε τον Ανταρκτικό κύκλο προς νότο, ήταν ο JAMES COOK στις 30 Ιανουαρίου 1774.'Επλευσε τον γύρο της ηπείρου, αλλά δεν την αντίκρισε ποτέ. Από Αμερικανούς ψαράδες που κυνηγούσαν φώκιες, σε πολύ νότια πλάτη, διαδίδονταν ιστορίες πως στο νότιο πολικό κύκλο υπάρχουν στεριές αλλά κανείς δεν τους πίστευε. Διαβάζοντας όλα αυτά σήμερα δίνουμε λίγο δίκαιο στους αμφισβητίες, αφού τώρα πια ξέρουμε πως εκεί υπάρχει ολόκληρη ήπειρος αλλά ποτέ στεριά δεν βλέπεις. Τα πάντα καλύπτονται από παχύ στρώμα πάγου, ιδίως στις ακτογραμμές. Εξαίρεση αποτελεί το ενεργό ηφαίστειο EREBUS. Στις 18 Νοεμβρίου 1820 ο πλοίαρχος ΝΑΤΗΑΝΙΕΙ Β. PALMER του αλιευτικού HERO σε νότιο πλάτος 63 μοιρών ανακάλυψε επιτέλους ξηρά. Το μέρος εκείνο, προς τιμήν του, ονομάζεται χερσόνησος Πάλμερ. Πριν τελειώσουμε πρέπει να αναφέρουμε και τον Άγγλο JAMES C. ROSS που έφθασε στις 78 μοίρες νότιο πλάτος στις 22 Φεβρουαρίου 1842. Αυτό θεωρείται μέχρι σήμερα το ρεκόρ νοτίου πλάτους που κατόρθωσε κανείς να προχωρήσει διά θαλάσ¬σης. Όταν είμαστε το 1956 στη φαλαινοθηρία, βρισκόμαστε σ' εκείνη την ίδια περιοχή, στον κόλπο των φαλαινών, στη θάλασσα ROSS, αλλά δεν τολμήσαμε να περάσουμε τον 78 παράλληλο νοτίου γεωγραφικού πλάτους. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να πήξει ξαφνικά η θάλασσα και να μείνει το βαπόρι αιχμάλωτο για περίοδο έξι ή οκτώ μηνών. Τελικά το μεγαλύτερο μέρος της χαρτογράφησης της Ανταρκτικής έγινε από το 1860 έως το 1957. Σαν συμπέρασμα, όλοι αυτοί που αναφέραμε απέχουν χρονικά δεκαετίες και αιώνες, μετά από τον Πίρι Ρέης.

Η ανασκόπηση που κάναμε ως προς τους εξερευνητές και γεωγράφους, θα πρέπει να επαναληφθεί και ως προς τους μαθηματικούς και χαρτογράφους. Πριν συνεχίσουμε όμως θα ήθελα να διατυπώσω μερικές σκόρπιες σκέψεις. Έπεσε στα χέρια μου η ιστορία μιας διαφωνίας των σοφών της υφηλίου του 1698, διά το ακριβές σχήμα της Γης. Κατά τον NEWTON ήταν σφαιροειδές, πεπλατυσμένο εις τους πόλους. Σωστά. Ενώ ο διάσημος τότε, Ιταλός αστρονόμος GIOVANNI CASSINI ισχυριζόταν ότι είναι επίμηκες, πεπλατυσμένο στον Ισημερινό.
 

Λάθος. Γεγονός είναι πως μέχρι το 1698 κανείς δεν είχε μετρήσει με ακρίβεια ένα τουλάχιστον μέγιστο κύκλο. Όπως βλέπου¬με, όλα αυτά συνέβαιναν ακόμη, περίπου δύο αιώνες, μετά από το σχεδιασμό του χάρτη του Πίρι Ρέης. Η απόσταση μεταξύ δύο τόπων επί της επιφανείας της Γης είναι πάντοτε τόξο ενός μεγίστου κύκλου. Πρέπει όμως να λαμβάνουμε υπόψη τη διαφορά μεταξύ της τέλειας σφαίρας και του γήινου σφαιροειδούς. Δηλαδή την πραγματική καμπυλότητα του πλανήτη μας. Η μέθοδος μέτρησης μεγάλων αποστάσεων με αεροφωτογραφίες εξελίχθηκε κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Και ακόμη πιο πρόσφατα η χαρτογράφηση με τη βοήθεια δορυφόρων. Ο άνθρωπος είδε για πρώτη φορά τη Γη του, όπως φαίνεται από μακριά, σ' εκείνη την περίφημη φωτογραφία που τράβηξαν οι αστροναύτες, στο ταξίδι τους προς τη Σελήνη το 1969.

Μέχρι τις αρχές του 1700 το μισό της γήινης επιφάνειας ήταν ακόμη ανεξερεύνητο και άγνωστο. Ας μην ξεχνούμε ότι το τηλεσκόπιο τέθηκε σε χρήση των χαρτογράφων μετά το 1608, με αστρονομικές παρατηρήσεις, έτσι ώστε να καθορισθούν τα στίγματα των τόπων που θέλουμε να χαρτογραφήσουμε. Χειροπιαστά αποτελέσματα απ' αυτό το όργανο, όμως, είχαμε γύρω στο 1720, δηλαδή 2 αιώνες μετά τον Πίρι Ρέης. Μαζί με το τηλεσκόπιο εξελίχθηκε η σφαιρική τριγωνομετρία και ο ολοκληρωτικός λογισμός. Αυτά είναι τα μαθηματικά «εργαλεία» σε συνδυασμό με τις τριγωνομετρικές συναρτήσεις για να υπολογισθούν τα αυξομερή γεωγραφικά πλάτη, προς όφελος των χαρτογράφων και των ναυτικών. Ο Πίρι Ρέης υποτίθεται πως δεν τα είχε.

Ένα μικρό τηλεσκόπιο εφαρμόσθηκε στον εξάντα και επέτρεψε τη χρησιμοποίηση, στα στίγματα, πιο αμυδρών αστέρων από εκείνους που παρατηρούσαν παλαιότερα διά γυμνού οφθαλμού. Ο εξάντας ήταν εφεύρεση του Άγγλου πλοιάρχου JOHN ΗΑΏΙΕΥ το 1731. Στην πραγματικότητα είναι εξέλιξη του τετράντα. Οπτικό όργανο για τη μέτρηση γωνιακών αποστάσεων. Παίζει βασικό ρόλο στη ναυτιλία και στη χαρτογράφηση. Για να μετρηθούν τα γεωγραφικά μήκη πρέπει πρώτα, με κάποια σύμβαση, να καθορισθεί ποιος θα ονομασθεί ως «Πρώτος μεσημβρινός». Την εποχή του Πτολεμαίου ήταν ο μεσημβρινός της Ρόδου, που θεωρείτο το κέντρο του τότε γνωστού κόσμου.
Ακολούθησε ο της νήσου HIERRO των Καναρίων νήσων. Μετά ήταν του Παρισιού, της Ουάσινγκτον και τέλος, το 1884, με διεθνή ομοφωνία ορίσθηκε ο διερχόμενος από το μεσημβρινό τηλεσκόπιο του αστεροσκοπείου του Γκρήνουιτς.

Στην επιτυχία ακριβέστατων στιγμάτων, για τους ναυτικούς και χαρτογράφους, εκτός από τον εξάντα, απαραίτητες είναι και οι λεγόμενες «Αστρονομικές εφημερίδες» που διεθνώς καλούνται ALMANAC. Διά λόγους ιστορικού ενδιαφέροντος, απλά αναφέρουμε την πρώτη έκδοση που ήταν βασισμένη στο Κοπερνίκειο σύστημα και δημοσιεύθηκε στη Γερμανία το 1551. Στη σημερινή τους μορφή οι βρετανικές αστρονομικές εφημερίδες πρωτο-κυκλοφόρησαν το 1767 και οι αμερικανικές το 1855. Δηλαδή αιώνες μετά τον Πίρι Ρέης.

Άλλο ένα όργανο, απολύτως απαραίτητο για την εύρεση της Τοπικής Ωρικής Γωνίας, και συνεπώς του γεωγραφικού μήκους, είναι το ναυτικό χρονόμετρο. Χωρίς τη χρήση του δεν υπάρχει μέχρι σήμερα εναλλακτικός τρόπος να καθορίσουμε το γεωγραφικό μήκος. Το πρώτο ναυτικό χρονόμετρο κατασκευάσθηκε από τον JOHN HARRISON και θεωρήθηκε ακριβέστατο γιατί σε ταξίδι Λονδίνο - Τζαμάικα - Λονδίνο, το 1762, διάρκειας 70 ημερών, έχασε μόνο εννέα δευτερόλεπτα! Σήμερα χρησιμοποιούνται τα λεγόμενα QUARTZ που είναι πολύ ακριβέστερα με σχεδόν μηδενκό σφάλμα. Όταν λέμε ναυτικό χρονόμετρο, εννοούμε:

1) Να μην επηρεάζεται από τους κλυδωνισμούς του βαποριού,

2) Να μην επηρεάζεται από τις μεταβολές της θερμοκρασίας.

3) Να μη σταματά τις στιγμές που κουρδίζεται. Όλα αυτά και πολλά
άλλα, φυσικά δεν τα είχε ο Πίρι Ρέης.

Όπως είπαμε προηγουμένως, το ένα εκείνο αντίγραφο που μου έφεραν στο βαπόρι και έπιασα στα χέρια μου, ήταν τυπω¬μένο σε αρίστης ποιότητας σύγχρονο χαρτί. Ήξερα όμως ότι το πρωτότυπο είναι σχεδιασμένο σε δέρμα γαζέλας. Και σκέπτομαι το εξής: Αφού το δέρμα, όπως και το κάθε δέρμα, έχει κάποια ελαστικότητα, πώς κατάφερε πριν από αιώνες να επιτύχει τόσο μεγάλη ακρίβεια στο σχεδιασμό; Δεν είναι και λίγες οι περιπτώσεις που ο χάρτης του Πίρι Ρέης συνέβαλε στη διόρθωση ορισμένων λαθών των σημερινών χαρτών του αγγλικού ναυαρχείου και της αμερικανικής υδρογραφικής υπηρεσίας, που χρησιμοποιούμε στο Εμπορικό Ναυτικό.

Να ξεκαθαρίσουμε πως όταν λέμε ότι ο χάρτης είναι αζιμουθιακής προβολής των ίσων αποστάσεων, εννοούμε ότι: κάθε σημείο ευρίσκεται στην τέλεια σωστή απόσταση και κατεύθυνση, δηλαδή Άζιμουθ, από το κέντρο του χάρτη. Με αυτό το πλέγμα συντεταγμένων, η κλίμακα των αποστάσεων είναι σταθερή κατά μήκος ενός μεγίστου κύκλου διά μέσου του σημείου επαφής με τη σφαίρα. Εάν ο ένας πόλος, βόρειος ή νότιος είναι το σημείο επαφής, τότε οι παράλληλοι γεωγραφικού πλάτους παρουσιάζονται ως ομόκεντροι κύκλοι, ισαπέχοντες μεταξύ τους. Ενώ οι μεσημβρινοί παρουσιάζονται ακτινωτοί από τον πόλο. Είναι χρήσιμο σύστημα διά να έχουμε ακριβείς αντιστοιχίες μεταξύ των στιγμάτων και σταθερή κλίμακα αποστάσεων από το σημείο επαφής με τη σφαίρα. Επίσης μας δίδει τη δυνατότητα απεικόνισης της υδρογείου σ' ένα επίπεδο χάρτη. Η σχεδίαση ενός τέτοιου χάρτη πρέπει να έγινε πολύ μετά από το 1568 όπου ο Μερκάτωρ παρουσίασε την πρώτη κυλινδρική προβολή του.

Κάτι άλλο που παρατήρησα σε αυτό το χάρτη είναι ότι περιλαμβάνει και τους τροπικούς του Καρκίνου και του Αιγόκερω. Αυτό σημαίνει πως ο χαρτογράφος γνώριζε την τιμή της κλίσης του άξονα του κόσμου, δηλαδή τη λοξότητα της εκλειπτικής, η οποία είναι η γωνία που σχηματίζουν οι δύο μέγιστοι κύκλοι του Ισημερινού και της εκλειπτικής. Αυτή η γωνία με την πάροδο του χρόνου συνεχώς αλλάζει και συμπληρώνει κύκλο κάθε 25.796 χρόνια. Οι αστρονομικοί υπολογισμοί μας δίνουν τιμή για το 1513 = 23030' και για το 2000 = 23026'. Είναι σχετικά εύκολο να κάνουμε τη σύγκριση και τελικά το συμπέρασμα. Ο χάρτης του Πίρι Ρέης είναι ακριβέστατος και στον προσδιορισμό των τροπικών κύκλων. Θα μπορούσε βέβαια, αν έπαιρνε ύψος Ηλίου στα Ηλιοστάσια, να βρει την κλίση Ηλίου που είναι ταυτόσημη με την κλίση του άξονα της Γης και την τιμή των Τροπικών:

Εφόσον: 90ο ύψος Ηλίου στη μεσημβρινή διάβαση = Ζενιθιακή απόσταση Και: Ζενιθιακή απόσταση ± Γεωγραφικό πλάτος
= Κλίση Ηλίου. Δηλαδή εάν έκανε αυτό τον υπολογισμό στις 21 Ιουνίου 1513, θα εύρισκε κλίση = 23ο 30' 12’’,4. Αλλά με τι εξάντα θα έπαιρνε αυτό το ύψος, αφού ο εξάντας εφευρέθηκε 217 χρόνια αργότερα; Να συμπληρώσουμε ότι ο Βερνιέρος, που μας δίνει ακριβέστατες μετρήσεις, εφαρμόσθηκε στον εξάντα, μαζί με τον κοχλία τριγωνομετρικής εφαπτομένης το 1911, δηλαδή
περίπου τέσσερις αιώνες μετά τον Πίρι Ρέης.

Η τριγωνομετρία ως υπολογιστική μέθοδος, χρησιμοποιείτο από την αρχαιότητα. Αιγύπτιοι και Βαβυλώνιοι. Μετά η συνεισφορά των Ελλήνων οφείλεται κυρίως στον Αρίσταρχο το 270 π-Χ. και στον Ίππαρχο το 120 π-Χ. Στη συνέχεια εξελίχθηκε ανά τους αιώνες σαν ξεχωριστός κλάδος των μαθηματικών. Χρειάστηκε να περάσουν ακόμη πολλοί αιώνες μέχρι να θερίσουμε οφέλη απ' αυτή την επιστήμη. Μαθηματικοί όπως ο RHATICUS το 1543, ο NAPIER το1614, o BERNOULLI το 171O, o DEMOIVRE το 1745, προ πάντων ο EULER το 1770, ο FOURIER το 1807, ο GAUSS το 1846 και άλλοι, ύψωσαν τον κλάδο της σφαιρικής τριγωνομετρίας στα ανώτερα μαθηματικά. Πάντως όλοι αυτοί έζησαν πολύ μετά από τον Πίρι Ρέης, ο οποίος έπρεπε να είχε απαραίτητα αυτές τις γνώσεις για να σχεδιάσει τον χάρτη, όπως τον σχεδίασε, εάν πράγματι τον σχεδίασε ο ίδιος τότε. Το 1533 δημοσιεύθηκαν οι πίνακας του Γερμανού αστρονόμου REGIOMONTANUS και η πρώτη σφαιρική τριγωνομετρία που βασίζεται στη χρήση των ημιτόνων και στην έννοια του παρημιτόνου, δηλαδή VERSED SINE, άρα της διαφοράς του συνημιτόνου από την ακτίνα. Αυτό αργότερα κατέληξε στην εφαρμογή του υπολογισμού του ημι- παρημιτόνου, δηλαδή ΗΑ VERSINE, που χρησιμοποιήθηκε αμέτρητες φορές από τους ναυτίλους και τους χαρτογράφους για τον προσδιορισμό του στίγματος. Η σφαιρική τριγωνομετρία εκτιμάται ιδιαιτέρως στη ναυτιλία, χαρτογραφία και αστρονομία για πολλούς σοβαρούς λόγους. Ο σπουδαιότερος είναι ότι η άλγεβρα δεν μας δίνει καμία μαθηματική σχέση ή εξίσωση, που να επιλύει τα στοιχεία ενός τριγώνου. Υπάρχει δηλαδή έλλειψη αλγεβρικής σχέσεως μεταξύ πλευρών και γωνιών παντός τριγώνου. Το πρόβλημα λύθηκε με την επινόηση των τριγωνομετρικών συναρτήσεων.

Ο Σκωτσέζος ΙΟΗΝ NAPIER το 1614 δημοσίευσε το νεολο¬γισμό με φυσικούς λογαρίθμους Λίγο μετά, το 1619, ο Άγγλος HENRY BRIGGS δημοσίευσε το σύστημα λογαρίθμων με βάση τον αριθμό 10. Αυτοί έδωσαν μεγάλη προώθηση στη σφαιρική τριγωνομετρία που είναι απόλυτα απαραίτητη στους ωκεανοπλόους. Χωρίς αυτά δεν θα ήταν δυνατό να φθάσουμε στην εξελιγμένη ωκεανοπλοΐα και φυσικά στην κατασκευή χαρτών με απόλυτη ακρίβεια στιγμάτων Ας μην ξεχνούμε ότι, παρόλο που η ακτοπλοΐα έχει ιστορία χιλιάδων χρόνων, όμως η ωκεανοπλοΐα έχει λιγότερα από 500 χρόνια. Και θα έλεγα πως το πέρασμα ενός ωκεανού, με σιγουριά για το ΠΟΤΕ και ΠΟΥ θα φθάσουμε, έγινε πραγματικότητα τα τελευταία 200 χρόνια. Ο χάρτης του Πίρι είναι μία τρανή απόδειξη πως αυτός που τον σχεδίασε είχε στη διάθεσή του όλα τα σημερινά επιτεύγματα και ίσως ακόμη περισσότερα. Σε έρευνα που προσπάθησα στο διαδίκτυο και μέσω του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, παρατήρησα ότι πολλοί μελετητές διατυπώνουν μερικές σκέψεις η θεωρίες για να φωτίσουν τα αμέτρητα ερωτηματικά που ξεπηδούν σε αυτή την υπόθεση. Παραθέτω μερικές για να τις σχολιάσω λίγο, αλλά περισσότερο για να τις θέσω στην κρίση του αναγνώστη.

Αυτά που γράφουν για τον αρχαίο Αιγύπτιο ναυτικό Ράτα και τον πλοηγό του Μάουι, ότι μετρούσε με ειδικό όργανο τις θέσεις της Σελήνης, σε σχέση με τα άστρα, και υπολόγιζε το γεωγραφικό μήκος επί της γης, είναι επιεικώς ... ανυπόστατα. Με τη βοήθεια της Σελήνης, όλοι οι ωκεανοπλόοι, ποτέ δεν καταφέραμε να υπολογίσουμε το γεωγραφικό μήκος Απλούστατα, δεν υπάρχει σχέση. Η λέξη ‘Πορτολάνος’, συγχέεται αυθαίρετα, στο διαδίκτυο, με τη λέξη ‘χάρτης’. Το πορτολάνος βγαίνει από τη λέξη πόρτο, που στα ιταλικά σημαίνει λιμάνι, Οι πορτολάνοι λοιπόν ήταν σχέδια λιμανιών ή σχέδια προσπελάσεως σε λιμάνια, δηλαδή λιμενοδείκτες Σε καμία περίπτωση δεν ήταν χάρ¬τες ηπείρων η ωκεανών. Τελικά αυτός που σχεδίασε ο Πίρι, είναι χάρτης και όχι πορτολάνος. Τουλάχιστον ας μη μπερδεύουμε τις λέξεις. Για τον Κολόμβο κάποιος είπε: «Όταν ξεκίνησε, δεν ήξερε που πηγαίνει και όταν έφθασε, δεν ήξερε που βρίσκεται». Είναι απόλυτα σωστό, με όλο το σεβασμό που του οφείλουμε. Αποδεικνύεται από τις ίδιες του τις σημειώσεις. Ας αφήσουμε λοιπόν τα παραμύθια, ότι είχε χάρτες από προηγμένους πολιτισμούς η εξωγήινους. Στο τέλος, αν παραδεχθούμε πως τους
είχε αυτούς τους τέλειους χάρτες, θα δούμε πως δεν ήξερε να τους χρησιμοποιήσει. Είναι κι αυτός ένας από τους λόγους που
επαναστάτησε το πλήρωμά του. Το ότι είχαν συγκεντρωθεί στη βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας αξιόλογοι χάρτας είναι απορριπτέο. Γιατί απ' αυτούς χάραξε και ο Πτολεμαίος τον δικό του, που σώζεται ακόμη. Για την εποχή του, ίσως ήταν καλός, αλλά σήμερα, όπως τον βλέπουμε, φαίνεται ... παιδαριώδης. Υπάρχουν στα Μουσεία αρκετοί τέτοιοι χάρτες, κανείς όμως απ' αυτούς δεν συγκρίνεται με του Πίρι Ρέης. Ούτε ένας τους δεν μπορεί να χρησιμεύσει στην ωκεανοπλοΐα. Εξάλλου ο ίδιος, στις χειρόγραφες σημειώσεις του, στο περιθώριο του χάρτη, εξηγεί ότι πήρε πληροφορίες από άλλους ναυτικούς κι ένα μεγάλο αριθμό χαρτών. Δεν γράφει πουθενά όμως, ότι ταξίδευσε στην Ανταρκτική και τη Νότιο Αμερική.

Ο χάρτης του ORONTEUS FINEUS που αναφέρει κάποιοι, στο διαδίκτυο, μου φαίνεται μάλλον παραμύθι. Το έψαξα πολύ το θέμα αυτό, αλλά δεν κατέληξε σε κάτι θετικό. Όσο για τους χαμένους πολιτισμούς υψηλής τεχνολογίας και γνώσεων, κάπου στην αυγή της ιστορίας ίσως χιλιάδες χρόνια πριν: Προτιμώ να μην έχω γνώμη. Κατέφυγα στο διαδίκτυο για να φωτιστώ, αλλά βρήκα και πολλές ανακρίβεια, ειδικά στο ελληνικό κείμενο. Στην έβδομη σελίδα, όπου ο λόγος για τον τροπικό του Καρκίνου και τη γωνία κλίσης του άξονα της Γης. Τα στοιχεία που δίδονται απέχουν από τις σωστές μετρήσεις. Δηλαδή το μέγιστο της γωνίας δεν είναι 23:30:00 μοίρες αλλά 24:36:01. Επίσης το ελάχιστο δεν είναι 22:06:00 μοίρες αλλά 21:59:00. Επομένως η διαφορά είναι 9421’’ και όχι 5040’’. Οι τροπικοί μετατοπίζονται κάθε αιώνα 36'’,52 και όχι 40’’. Το έτος 2000, την 21 Ιουνίου, η κλίση ήταν 23ο 26' 20’’.

Στο τουρκικό διαδίκτυο βρήκα και το πραγματικό όνομα του. Λεγόταν Χατζή Μουχάμαντ. Η λέξη Ρέης σημαίνει Ναύαρχος. Γεν¬νήθηκε το 1465 στην Καλλίπολη των Δαρδανελλίων και ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως πειρατής. Έκανε πολλά κατορθώματα πολεμώντας τότε εναντίον των Βενετών, Ισπανών, Πορτογάλων και Γενοβέζων, Το 1495 ονομάσθηκε ναύαρχος του Οθωμανικού Ναυτικού, Το 1502 αποσύρθηκε από τη θάλασσα και ασχολήθηκε με τη συγγραφή ναυτικών βιβλίων και τη χαρτογράφηση. Τελικά η περιπετειώδης, μακρόχρονη ζωή του κόπηκε απότομα. Σχεδόν 90 ετών, με διαταγή του Σουλτάνου αποκεφαλίστηκε, το 1554. Στο αγγλικό διαδίκτυο δίδεται και η πληροφορία ότι ο χάρτης τώρα φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη του Τοπ-Καπί, στην Κωνσταντινού¬πολη, αλλά δεν εκτίθεται πλέον στο κοινό. Τελευταία φορά παρουσιάσθηκε στη δεκάτη διεθνή σύνοδο «Ιστορία της επιστήμης το 1962 στη Νέα Υόρκη. Τον εξέτασαν ειδικοί απ' όλα τα έθνη. Το 1960 πέρασε, για τέταρτη φορά, από ραδιο-χρονολόγηση.

Σε σύγχρονους χάρτες της Ανταρκτικής, βλέπω ότι στη Γη της QUEEN MAUD η ακτογραμμή είναι αμφίβολη σχεδόν εκατό τοις εκατό. Μόνο τα χείλη του παγετώνα χαρτογραφούνται. Ενώ η ισοβαθής των χιλίων οργιών, δηλαδή των 1.829 μέτρων αγγίζει τν παγετώνα. Σε ορισμένα σημεία, ίσως περνά κάτω από τους πάγους. Αυτό σημαίνει ότι η στεριά βρίσκεται πιο μέσα. Το ερώτημα μέχρι σήμερα παραμένει αναπάντητο. Και δεν είναι το μόνο. Σειρά έχουν κι άλλα.

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να διευκρινίσω ότι στην πραγματικότητα ο χάρτης εκτείνεται από τις 44 μοίρες βόρειο γεωγραφικό πλάτος και φθάνει κατακόρυφα έως τις 82 μοίρες νότιο γεωγραφικό πλάτος. Καλύπτει δηλαδή ένα μεγάλο τμήμα του βόρειου Ατλαντικού και ολόκληρο το νότιο Ατλαντικό μέχρι και τον Ανταρκτικό. Γεγονός όμως ότι το επάνω μέρος του είναι ανεπανόρθωτα φθαρμένο, κι έτσι μόνο στο υπόλοιπο τμήμα μπορούν να γίνουν σίγουρες μελέτες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, στην αρχή, ανέφερα ως έκταση του από τις 15 έως τις 82 μοίρες νότιο γεωγραφικό πλάτος. Εκεί, εξάλλου, εστιάζεται και το ενδι¬αφέρον όλων των ερευνητών. Δυστυχώς, η φωτογραφία που έχω δεν καλύπτει όλο το κομμάτι της έρευνας.

Υποχρέωσή μου θεωρώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στην τουρκική πρεσβεία της Αθήνας και ιδιαιτέρως στην κυρία ΣΚΟΤΕΙΝΙΑΔΟΥ, για την ακέραιη κι ευγενική βοήθεια τους στην προσπάθειά μου να συλλέξω πληροφορίες

Σύμφωνα με τα διδάγματα των Αστρονόμων, Γεωγράφων, Ωκεανογράφων, Παγετωνολόγων, Αρχαιολόγων, Μαθημα¬τικών, Ιστορικών και όλων των επιστημών γενικά, ο χάρτης αυτός δεν θα έπρεπε να υπάρχει. Και όμως υπάρχει, Στέκεται μπροστά μας και είναι σαν να μας κλείνει το μάτι πονηρά και να λέει: «Αφήστε τους εξωγήινους και βρείτε μία πιο πειστική εξήγηση της ύπαρξής μου».